الف. قلمرو مسيحيت
اين بخش هم بهنوبهٴ خود به سيزده بخش فرعي به شرح زير تقسيم شده است: 1) شبهجزيرهٴ اسپانيا؛ 2) ايتاليا؛ 3) فرانسه؛ 4) ايرلند؛ 5) اسكاتلند؛ 6) انگلستان؛ 7) بلژيك؛ 8) آلمان؛
9) بوهميا؛ 10) لهستان؛ 11) بيزانس؛ 12) ارمنستان؛ 13) مصر.
1.
شبه جزيرهٴ اسپانيا. تأليفات تاريخي توسط يك كاتالونيايي، يك آراگوني، يك باسك، يك كاستيلي و يك پرتغالي انجام گرفت. شگفت آنكه يك كاستيلي هم يك يهودي نومسيحي بود.
بهترين اثر مانند چندين قرن گذشته متعلق به يك كاتالونيايي بود. پدروي سوم ملقب به آدابدان سنّت نيكوي جدش را دنبال كرد. اينكه تاريخ زمان وي توسط ديگران و زير نظر او نوشته شده چندان مهم نيست. شاهان هميشه نويسندگان سايهواري در خدمت خود دارند.
موضوع مهم خود نوشتن نيست، بلكه نيت شاه و قصدش به ايفاي آن است.
ترجمهٴ كاتالونيايي تاريخ موريا در سال 1393 توسط خوان فرناندِز دو هِرِديا انجام گرفت. اين فرناندِز در حدود 1310 (؟) در مونهبراگا (سرقسطه) به دنيا آمد؛ به سلك شهسواران قديس يوحناي اورشليمي پيوست و سرانجام، رئيس آن فرقه شد. وي در خدمت پدروي آدابدان (پدروي چهارم، شاه آراگون) بود؛ بهعنوان سفير به آوينيون رفت و در مقام سپاهي در كرسي آن پنتيو (1346) حضور داشت و در يك لشكركشي بر ضد تركان در پاتراس (موريا) شركت جست. سه سال در دست تركان اسير بود (1381). احتمالاً در آن زمان بود كه به تاريخ موريا علاقهمند شد، خود مداركي گردآورد و به ويرايش آن پرداخت. باقي عمرش (او در سال 1396 درگذشت) را صرف تأليفات تاريخي كرد.
تاريخ بزرگ اسپانيا براساس تاريخ عمومي؛ تاريخ بزرگ فاتحان، كه مجموعهٴ داستانواري از سرگذشتهاي روميان و سدههاي ميانه و فرد آخري چنگيزخان (سيزدهم ـ 2) است.
تاريخ موريا محصول اين دوره از زندگي اوست. خوان فرناندِز دو هِرِديا هم اديب و هم حامي ادبيات بود و موجب شد كتابهاي زيادي به آراگوني (كاتالونيايي) ترجمه شود.
لوپِز دو آيالا يك باسكِ اهل ويتوريا و در خدمت كاستيل بود. در زمان چهار شاه، مناصب گوناگوني داشت و مقام دبيراعظم كاستيل را بهدست آورد. وي تاريخ كاستيل را در زمان چهار شاهي كه در خدمتشان بود (1350 ـ 1396) نوشت؛ بنابراين كتابش ارزش سند معاصري را دارد كه توسط شاهدي عيني و عامل حوادث بيان شده و اگر خالي از تعصب نيست، روحي انتقادي دارد. لوپز دوآلايا از برجستهترين فضلا و نويسندگان كاستيلي عصر خويش بود.
پابلو دو سانتامارياي كاستيلي (به عبارت ديگر پل بورگوسي يا سليمان بناسحاق لاوي) يك تاريخ عمومي به شعر اسپانيايي تأليف كرد. برادرش آلوار گراسيا دو سانتاماريايي هم كه از صاحبمنصبان دربار كاستيل بود، كتابهاي تاريخي نوشت. از آنجا كه اين دو برادر در حدود 1390